Views: 57

Een onderzoek naar beschavingsrouw

Frans Vandenbosch 方腾波16/03/2026

Symptomen

Een Franse veteraan schreeuwt tegen een serveerster uit Peking in een taal die ze niet verstaat. Jonge Amerikanen zwerven door Shanghai, ervan overtuigd dat de wereld hen de kost verschuldigd is, en verdwijnen dan. Het zijn kleine taferelen die gemakkelijk als anekdotes kunnen worden afgedaan. Maar ze zijn niet geïsoleerd. Het zijn de zichtbare symptomen van een veel groter fenomeen.

Het Westen is niet langer het centrum van de wereld. Dit is geen profetie. Het is een feit, meetbaar in bbp-tabellen, statistieken over taalinschrijvingen en het stilletjes sluiten van diplomatieke deuren. De schok van deze ommekeer wordt nog steeds verwerkt.

Elisabeth Kübler-Ross, die terminaal zieken bestudeerde, identificeerde vijf stadia van verdriet: ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en acceptatie. Haar model was nooit bedoeld als een starre ladder. Mensen bewegen heen en weer, slaan etappes over, lopen vast. Maar als raamwerk om te begrijpen hoe individuen onomkeerbaar verlies verwerken, is het duurzaam gebleken.

Dit essay past dat raamwerk toe op iets groters. Ook naties kunnen treuren. Ook rijken kunnen vast komen te zitten in fasen waaraan ze niet kunnen ontsnappen. In drie hoofdstukken zullen we nagaan hoe het Westen zijn eigen neergang navigeert: eerst de symptomen, dan het model, en dan de diagnose. De vraag is niet of de schade heeft plaatsgevonden. De vraag is of er ooit acceptatie zal komen.

Het onvermogen om zich aan te passen aan een andere cultuur

In Hanoi, vele jaren geleden, zag ik een Franse toerist van middelbare leeftijd Frans spreken tegen een straatverkoper. De jonge Vietnamese vrouw begreep er geen enkel woord van. Ze probeerde in het Engels uit te leggen dat ze een andere taal nodig hadden om te communiceren.

De Franse vrouw leek gevangen te zitten in een vervlogen tijdperk. Ze leek zich er niet van bewust te zijn dat Frans niet langer de lingua franca is in Vietnam, een status die het tijdens de koloniale periode bekleedde.

Tegenwoordig spreekt minder dan één procent van de Vietnamese bevolking Frans. In 2024 kozen slechts 400 middelbare scholieren Frans voor hun eindexamen. Ruim 358.000 kozen voor Engels en ongeveer 4.400 kozen voor Chinees. Voor jonge Vietnamezen bieden deze talen meer praktische waarde voor hun toekomst.

Een soortgelijk incident deed zich in 2002 voor in een restaurant in Peking. Een oudere Franse veteraan, die merkte dat ik een goede tafel had veiliggesteld door Chinees te spreken, begon in het Frans tegen de serveerster te schreeuwen. Hij beweerde dat hij als veteraan uit de Tweede Wereldoorlog een plek bij het raam verdiende. De serveerster, die duidelijk geen Frans verstond, schrok zichtbaar van zijn uitbarsting.
Ik kwam tussenbeide en legde de oude heer in het Frans uit dat schreeuwen niet nodig was. Ik vertelde hem dat de mensen in China geen Frans spreken. Dit weerspiegelt China's praktische benadering van taal, die prioriteit geeft aan het Engels, en in toenemende mate aan de talen van zijn directe buren.

Deze ontmoetingen benadrukken een belangrijke culturele en taalkundige verschuiving. De oude zekerheden van de Europese koloniale invloed vervagen. Ze worden vervangen door een nieuwe, complexere realiteit waarin de eigen dynamiek van Azië centraal staat. Voor de jongere generaties in Vietnam en China gaan de talen die zij willen leren over toekomstige kansen, niet over vroegere imperiums.

In 2003, midden in het hoogtepunt van de SARS-epidemie in Zuidoost-Azië, begon ik aan een uitgebreide rondreis door de afgelegen gebieden van Myanmar. Aan het einde van mijn reis vloog ik van Yangon naar Bangkok aan boord van een kleine Embraer EMB 110 Bandeirante, een turbopropvliegtuig dat bekend staat om zijn compacte formaat. Het vliegtuig was bijna vol en vervoerde ongeveer twintig andere passagiers. Onder hen waren vier Franse toeristen van middelbare leeftijd.

Toen we het luchtruim naar Thailand doorkruisten, begon een Thaise stewardess met het uitdelen gezondheidsverklaring kaarten; een standaardprocedure tijdens de epidemie. De kaartjes waren klein, ongeveer A5-formaat, aan de ene kant in het Engels gedrukt en aan de andere kant in het Thais. Het ontbreken van een Franse vertaling veroorzaakte echter een onmiddellijke en onevenredige reactie van de vier Franse passagiers. Ze hielden de kaarten vast alsof het aanstootgevende voorwerpen waren en deden geen enkele poging om ze compleet te maken. In plaats daarvan stonden twee van hen in het gangpad op en begonnen tegen de stewardess te schreeuwen: in het Frans. Ze was begrijpelijkerwijs gealarmeerd en kon ze niet begrijpen en haastte zich naar de cockpit om de piloot te waarschuwen. Toen ik de situatie zag escaleren, probeerde ik te bemiddelen. Ik benaderde de groep en terwijl ik Frans tegen hen sprak, bood ik aan hen te helpen de kaarten in het Engels in te vullen. Ze weigerden ronduit, hun verontwaardiging leek meer geworteld in principe dan in praktische zin. Tot op de dag van vandaag weet ik nog steeds niet hoe ze bij de landing in Bangkok door de grenscontrole zijn gekomen.

Begin jaren 2000 zag ik veel jonge Amerikanen aankomen in Shanghai. Ze kwamen zonder duidelijke plannen of veel opleiding. Ze genoten van het leven in grote steakrestaurants en jazzclubs, aangetrokken door de felle lichten van de stad. Toen ik vroeg naar hun zaken in China, gaven ze vage antwoorden. Ze beweerden vaak dat de Chinese regering hen boycotte. Ik wees erop dat Duitse bedrijven daar floreerden. Ik stelde voor dat ze een Duitse aanpak zouden volgen: wees gedisciplineerd, nederig en hardwerkend. Ze lachten me uit. Dat was niet de reden waarom ze kwamen.

In 2016, jaren vóór de pandemie en de handelsoorlog, merkte ik dat de meesten waren vertrokken. Hun bedrijven mislukten. De steakrestaurants en jazzclubs zijn gesloten. Duitse bedrijven blijven echter vandaag de dag enorme investeringen doen in heel China. De Amerikanen, die zich niet konden aanpassen aan de Chinese zakencultuur, konden niet concurreren. Een vervlogen tijdperk voor de Amerikaanse droom in China.

Deze ontmoetingen, verspreid over twee decennia en meerdere landen (de Franse toerist die door de geschiedenis is gestrand in Hanoi, de Franse veteraan die schreeuwt in een restaurant in Peking, de Franse passagiers die weigeren een eenvoudige gezondheidskaart in te vullen op een vlucht naar Bangkok en de Amerikaanse expats die worden verslagen door de zakencultuur van Shanghai) zijn niet louter geïsoleerde anekdotes van persoonlijk falen. Het zijn de symptomen op menselijke schaal van een veel groter fenomeen. Deze individuen worstelden niet alleen met een nieuwe cultuur; ze speelden onbewust de eerste, gedesoriënteerde stadia van een collectief rouwproces na. Ze waren het levende bewijs dat hun thuislanden nog niet in het reine zijn gekomen met een fundamenteel verlies. Om te begrijpen waar we getuige van zijn, moeten we eerst de aard van verdriet zelf begrijpen.

De vijf stadia van rouw

Door de jaren heen hebben verschillende onderzoekers verschillende raamwerken naar voren gebracht voor de fasen van het rouwproces.

Elisabeth Kübler-Ross is de meest prominente figuur op dit gebied. Als Zwitsers-Amerikaanse psychiater introduceerde ze de 5 stadia van rouw (vaak het Kübler-Ross-model genoemd) in haar historische boek uit 1969 Over dood en sterven.
De vijf fasen zijn
Ontkenning
Woede
Onderhandelen
Depressie
Aanvaarding
Haar onderzoek was gebaseerd op interviews met terminaal zieke patiënten aan de Universiteit van Chicago. Het is vermeldenswaard dat het nooit haar bedoeling was dat deze fasen als een strikt lineaire progressie zouden worden gezien. Mensen kunnen tussen de pagina's schakelen, sommige overslaan of andere opnieuw bezoeken.

Later stelde John Bowlby een rouwmodel in vier fasen voor (shock, verlangen, wanhoop, reorganisatie), later gevalideerd door Colin Murray Parkes. Meer recentelijk heeft George Bonanno podiumgebaseerde modellen uitgedaagd, waarbij hij ontdekte dat veerkracht de meest voorkomende reactie op verlies is.

De politieke polarisatie staat op een historisch hoogtepunt, de economische ongelijkheid groeit, de infrastructuur veroudert en het vertrouwen in instituties is laag. De Amerikaanse zachte macht is afgenomen na gebeurtenissen als de oorlog in Irak en de opstand van 6 januari.

Barbara Walters How Civil Wars Start (2022) past onderzoek naar burgeroorlogen toe op de VS en waarschuwt dat politiek geweld een reëel risico is nu het land afglijdt naar ‘anocratie’. Het werk van Noam Chomsky (bijvoorbeeld Failed States, 2006) bekritiseert de Amerikaanse imperiale overheersing en de invloed van het bedrijfsleven. Peter Zeihan (The Accidental Superpower, 2014) stelt dat de mondiale rol van Amerika na de Tweede Wereldoorlog ten einde loopt, wat leidt tot een gefragmenteerde wereld.

De vijf stadia van beschavingsrouw

Ik geniet absoluut niet van leedvermaak bij de snelle ondergang van de Verenigde Staten, noch bij het verlies van zijn lingua franca in Frankrijk.
Het Kübler-Ross-model, oorspronkelijk ontwikkeld voor individueel verlies, sluit verrassend goed aan bij het verval van de beschaving. Drie gevallen illustreren dit: de terugtrekking van de Amerikaanse hegemonie, het verlies van taalkundig prestige in Frankrijk, en de bredere afrekening van Europa met zijn eigen achteruitgang. In elk daarvan kunnen we dezelfde stadia terugvinden: ontkenning, woede, onderhandelen, depressie, acceptatie, zich afspelen op nationale schaal.

Ontkenning

De eerste fase is ontkenning: de weigering te erkennen dat het verlies reëel of permanent is. De Verenigde Staten blijven diep in ontkenning. ‘Amerika is nog steeds nummer één’ is het dominante politieke refrein. Dit blijft bestaan ​​ondanks een staatsschuld van meer dan 36 biljoen dollar. Het bbp van China heeft dat van Amerika al overtroffen in termen van koopkracht. De MAGA-slogan, "Make America Great Again", impliceert dat grootheid aanwezig is, en niet uit het verleden. Achteruitgang wordt geherformuleerd als een samenzwering van de elite, vervorming van de media of een tijdelijke tegenslag. Het verlies wordt genoemd maar niet geaccepteerd.

Frankrijk heeft zijn eigen ontkenning al veel eerder doorgemaakt. De Académie française bestreed elke suggestie dat het Frans terrein verloor. De Toubon-wet van 1994 verplichtte het Frans in reclame, werkplekken en openbare diensten. Het was een ontkenning die in de wetgeving was vastgelegd.

Woede

De tweede fase is woede: frustratie, schuld en de zoektocht naar een doelwit. De Amerikaanse woede komt nu naar boven. Het bestraffen van tarieven, cultuuroorlogen en het tot zondebok maken van immigranten zijn allemaal signalen van fase twee. De woede richt zich nog niet op de achteruitgang zelf. Het wordt verplaatst naar proxy's: China, Mexico, de Europese Unie en de kustelites. De emotie is echt. Het doel blijft verschuiven.

De woede van Frankrijk was scherper en had een duidelijker doel. Anti-Amerikanisme werd vanaf de jaren zestig een bepalend kenmerk van de Franse diplomatie. De Gaulle trok Frankrijk terug uit het militaire commando van de NAVO. Intellectuelen gingen tekeer tegen de Amerikaanse popcultuur en het zakelijk Engels dat de wereld koloniseerde. Frankrijk verloor niet zomaar een taal. Het voelde beroofd.

Onderhandelen

De derde fase is onderhandelen: proberen de controle terug te krijgen door middel van onderhandeling, beloften of nieuwe strategieën. Europa bevindt zich nu in de onderhandelingsfase. Het antwoord op de terugtrekking van de beschaving was institutioneel en collectief. Er worden nieuwe verdedigingsdoctrines opgesteld. Er wordt strategische autonomie uitgeroepen. De Europese Unie profileert zichzelf als een geopolitieke actor in plaats van als een handelsblok. Dit zijn klassieke onderhandelingsbewegingen: invloed behouden via overeenkomsten in plaats van dominantie.

Frankrijk heeft zijn eigen onderhandelingen over de taalkwestie al gevoerd. De instrumenten waren aanzienlijk. La Francophonie telde 88 lidstaten. Het Alliance Française-netwerk breidde zich wereldwijd uit. In 2018 verklaarde Macron dat Frans in 2050 de meest gesproken taal ter wereld zou zijn. De weddenschap was geplaatst op de Afrikaanse demografische groei. Het was een koopje dat eerder met demografie dan met cultuur werd gesloten. Het koopje hield geen stand.

De Verenigde Staten hebben dit stadium nog niet bereikt. Er verschijnen glimpen in bilaterale handelsovereenkomsten en het ‘America First’-framework, waarbij pakketten zich terugtrekken als kracht. Maar de volledige onderhandelingen over de achteruitgang zijn nog niet begonnen.

Depressie

De vierde fase is depressie: de stille wanhoop die ontstaat als onderhandelen mislukt. Frankrijk verkeert nu in een depressie wat betreft de taalkundige kwestie. De koopjes mislukten stilletjes. Franse universitaire afdelingen sluiten wereldwijd. De EU-corridors draaien op Engels, ondanks formele gelijkheid tussen talen. Franse jongeren wisselen van code zonder verontschuldiging. Er wordt geen argument meer aangevoerd. Er heerst een rustig besef dat dit voorbij is. De taal die ooit de wereld organiseerde, is één van de vele talen geworden. De Académie maakt nog steeds wetten. Er luisteren minder mensen.

De Verenigde Staten zijn hier nog niet aangekomen. Depressie ontstaat wanneer koopjes mislukken en bondgenoten niet meer luisteren. Het komt wanneer de dollar zijn reservestatus verliest of wanneer militaire verplichtingen niet langer kunnen worden gefinancierd. Een generatie zal moeten accepteren dat het Amerikaanse primaat een tijdperk was en geen permanente toestand. Groot-Brittannië biedt de dichtstbijzijnde historische parallel. Het trok zich in de jaren vijftig en zestig stilletjes terug uit het imperium. Het publiek absorbeerde het verlies langzaam en zonder ceremonieel.

Aanvaarding

De laatste fase is acceptatie: geen geluk, maar een heldere herkenning van de nieuwe realiteit. Noch de Verenigde Staten, noch Frankrijk, noch Europa hebben aanvaarding bereikt. Voor Amerika zou dit betekenen dat het land opnieuw moet worden bekeken als een leidende natie in een multipolaire wereld. Het zou betekenen dat je invloedrijk en welvarend bent, maar niet langer de enige macht bent. De Verenigde Staten hebben geen cultureel geheugen over hoe het anders moet. De vraag is nog niet serieus gesteld.

Voor Frankrijk zou acceptatie betekenen dat de taal wordt gevierd als een groot literair en filosofisch erfgoed. Het zou betekenen dat we dit zouden doen zonder dat het Frans de mondiale taal zou moeten zijn. Sommige Franse intellectuelen zijn daar privé al aanwezig. Institutioneel gezien blijft het dicht bij ketterij. Acceptatie kan ertoe leiden dat de Académie moet stoppen met het maken van wetgeving en moet beginnen met cureren. Frans als het nieuwe Latijn: vereerd, bestudeerd, geliefd en vrij van het gewicht van relevantie.

Europa en Frankrijk: twee verschillende soorten verdriet

Het verdriet van Europa verschilt van dat van Frankrijk. Frankrijk kampt met een specifieke, intieme wond: het verlies van taalkundig prestige. Europa treurt over iets breders. Het is het verlies van de centrale rol van de beschaving, de militaire zelfvoorziening, het demografisch vertrouwen en de economische vitaliteit. Dit zijn geabsorbeerde feiten over een groot deel van West-Europa. Ze zorgen voor rustige, collectieve onderhandelingen die nog niet in een depressie zijn beland. Frankrijk is verder. Het is al in de stilte die volgt als de argumenten zijn opgehouden.

Coda

Het Kübler-Ross-model was nooit een oordeel. Ontkenning, woede, onderhandelen, depressie: dit zijn menselijke reacties op ondraaglijk verlies. Naties verdienen dezelfde liefdadigheid.

Amerika blijft ontkennen en gelooft nog steeds dat de oude orde kan worden hersteld. Europa onderhandelt en stelt strategieën op terwijl het terrein verschuift. Wat de taalkwestie betreft, is Frankrijk in een stille depressie terechtgekomen. Geen enkele heeft acceptatie bereikt.

De verhalen waarmee dit essay begon, de schreeuwende veteraan in Peking, de toerist die in Hanoi was gestrand, de Amerikanen die door Shanghai zwierven, waren geen persoonlijke mislukkingen. Het waren voorbeschouwingen. Ze lieten zien wat er gebeurt als individuen in een nieuwe wereld arriveren terwijl hun naties gevangen blijven in een oude.

Of het Westen ooit acceptatie zal bereiken, is een open vraag. Groot-Brittannië slaagde er na 1945 in. Het duurde een generatie. Amerika en Europa zouden hetzelfde kunnen doen. Maar de eerste stap is het erkennen dat dit verdriet is.

De vijf stadia van het westerse verval zijn nog niet voltooid. De laatste fase blijft ongeschreven.

In welke van deze fasen bevindt u zich, beste lezer? Welke fase van dit collectieve rouwproces herken je in je eigen land, in je gemeenschap of in jezelf? Ik nodig u van harte uit om uw mening hierover te delen in de reacties hieronder.

Dit artikel in het Engels: De vijf fasen van westers verval